SPOMENIK NEZNANOM JUNAKU NA AVALI

Duša slovenska (51)

Spomenik Neznanom junaku na Avali 

Na vrhu Avale, na koti od oko 511 m sagrađen je spomenik Neznanom junaku u znak zahvalnosti za sve borce koji su položili živote braneći Beograd i otadžbinu, a kojima se nije moglo utvrditi ime. Veliki broj stranih državnih delegacija sa svojim predstavnicima položili su venac na grob u znak poštovanja prema palim borcima. Sve je više turista koji posećuju spomenik, a misterija koja je pratila izgradnju i dalje je prisutna.

Godine 1932. poznati vajar Ivan Meštrović izložio je ideju kralju Aleksandru I Karađorđeviću o izgradnji spomenika Neznanom junaku. U to vreme u Evropi su nicali slični spomenici, i to je bio jedan od načina da se oda pošta ljudima koji su poginuli tokom Prvog svetskog rata. Slični monumenti nastajali su, otprilike u isto vreme i u Pragu i Parizu. 

Radovi na spomeniku Neznanom junaku na Avali

Dve godine kasnije, uz pomoć vojske generala Petra Živkovića, započela je gradnja. Radovi su trajali četiri godine. Ceo objekat urađen je čuvenim Jablaničkim kamenom, koga su dovozili železnicom do stanice u Ripnju, a odatle seoskim volovskim kolima do proplanka (današnji veliki parking), odakle su ga vojnici u malim vagonima gurali po specijalno za tu svrhu postavljenim šinama do kote 511, gde su ga majstori Ivana Meštrovića klesali, brusili i radili po projektu za ugradnju u spomenik. Veliki broj mermernih kocki je složen u ovaj spomenik, a svaka ugrađena kocka je teška 15 tona.

Predratna razglednica spomenika Neznanom junaku na Avali

Spomenik je tako postavljen da je njegova ulazna strana okrenuta prema Beogradu, a do spomenika vodi staza sa impozantnim stepenicama od mermera. Samo postolje sagrađeno je i složeno od pet velikih mermernih kocki koje su na licu mesta klesane i obrađivane. Unutar spomenika simbolično su položeni posmrtni ostaci junaka poginulih na Avali. 

Spomenik Neznanom junaku na Avali sa natpisom: 

„Aleksandar, kralj Jugoslavije, neznanom junaku“ 

koji je posle Drugog svetskog rata uklonjen.

Svojim umetničkim rešenjem, Meštrović je ugradio u sastav spomenika osam velikih karijatida koje predstavljaju šest republika i dve banovine tadašnje Jugoslavije. Svaka je sa narodnom nošnjom svoje republike ili banovine. Težina svake karijatide je oko 15.000 kilograma. Na prednjoj strani sa desna su Srpkinja i Crnogorka, sa leva su Hrvatica i Slovenka, dok su na zadnjoj strani, prema Šumadiji, desno Vojvođanka i Makedonka a levo Bosanka i Dalmatinka.

Fotografije iz Vojnog muzeja na Kalemegdanu pokazuju izgradnju spomenika Neznanom junaku, ali otkrivaju i svu simboliku koju nose masonske građevine. Autor spomenika, dvorski vajar Ivan Meštrović, bezbroj puta je pominjan kao mason. Meštrović je bio izuzetno visoko kotiran u očima kralja Aleksandra I Karađorđevića, tako da je njemu bila prepuštena gradnja nekoliko kapitalnih spomenika koji su označavali ne samo ondašnji Beograd, već i predratnu Kraljevinu Jugoslaviju. Imao je odrešene ruke, novac i moć da radi po svojim estetskim, simboličkim, ali i kriterijumima sa kojima je i sam kralj bio saglasan.

Plan luksuznog spomenika je nacrtan kao da se radi o potpuno golom vrhu planine, “belo platno”, te je donesena odluka o potpunom rušenju drevne tvrđave. I stari spomenik nepoznatom srpskom vojniku s prostornim krstom morao je biti srušen, jer se našao u podnožju zamišljenog monumentalnog stubišta i po Meštroviću “kvario ambijentalnu cjelinu, kao i opći dojam grandioznosti".

Grad Žrnov i spomenik su srušeni, materijal prebačen u podavalsko selo Beli Potok, a na goloj beloj steni podignut je današnji spomenik Neznanom junaku. Belopotočani su nakon rušenja Žrnova iskoristili kamen koji je ostao da sagrade temelj crkve u centru Belog Potoka. Takođe, oni su u portu preneli i krst koji je krasio prvobitni spomenik nepoznatom vojniku.

“Zašto je kralju Aleksandru zasmetala ta celina, pitanje je na koje, evo već godinama, pokušavam da nađem odgovor” - govori istoričar Radovan Damjanović. “Ima tu raznih pretpostavki, mnogo toga nije lako proveriti. Pominju se čak i masonske organizacije koje su u svemu imale udela. Pitanje je zašto je tek podignuti spomenik na Avali palim junacima odjednom postao nereprezentativan. Ima li ikakvog smisla ozbiljno razmišljati o nekakvim pričama da je to bio početak realizacije plana o uništenju glavnih istorijskih tačaka u Srbiji. Možda ima, a možda i ne. Ali, ako se uzme u obzir činjenica da je samo nekoliko meseci posle rušenja Žrnova kralj ubijen u Marselju i da je time njegova uloga kao vladara stavljena pod lupu, onda možda neke priče i imaju smisla.”

Tokom popodneva, na Vidovdan, 1934. godine, Viteški kralj Aleksandar I Karađorđević Oslobodilac stigao je na Avalu.U pratnji pet ađutanata, kralj je obišao spomenik, a potom svečano otvorio spomenički kompleks Neznanom junaku na Avali. Кralj Aleksandar Karađorđević је otpočeo ceremoniju držeći srebrni čekić u ruci, а srebrni čekić spada među osnovne simbole alatke kod masona. 

Grobnica persijskog kralja Kira - inspiracija Meštroviću za mauzolej - spomenik Neznanom junaku na Avali

Rušenjem starog utvrđjenja i pravljenjem ravnog platoa na vrhu Avale, Meštović je dobio svoje “veliko belo platno” koje je tražio. Njegov nacrt, koji je pre gradnje prikazan dvorskoj publici kao originalno delo, predstavlja zapravo nešto izmenjenu kopiju grobnice persijskog kralja Kira.

Spomenik Neznanom junaku na Avali 

U avalsku piramidu uzidano je 4.000 kubika obrađenog kamena koji je železnicom dovožen iz “Primorske” banovine. Ceo kompleks je završen 1937. u septembru, a otvoren na najveći srpski praznik Vidovdan 28. juna 1938. godine. 

“Kralj Aleksandar I to nije dočekao. Samo nekoliko meseci posle početka gradnje ovog mauzoleja – piramide ubijen je u Marselju, 9. oktobra 1934. godine” - piše Radovan Damjanović koji je pokušao da da odgovor i još uvek istražuje misteriju izgradnje i rušenja starog srpskog grada Žrnova, Avale i masona, koji su u vreme kraljevine Jugoslavije srpsku prestonicu Beograd smatrali svojim značajnim uporištem.

U knjizi "Žrnov - srpski Avalon", Damjanović konstatuje i pita, s vrlo interesantnim zaključkom: "Srpski prostor posebno oko Beograda je prepun brda, zašto se spomenik nije zidao na praznim planinskim vrhovima, ili je to jedna od akupunkturnih tačaka srpske zemlje koje ne smeju da ostanu nepokrivene!?"

Na monumentu je pisalo: „Aleksandar, kralj Jugoslavije, neznanom junaku“. Ovakav natpis nije bio prijemčiv komunistima koji su ga sastrugali posle dolaska na vlast, a spomenik je ostao da služi kao elitno državno ceremonijalno mesto.

Da li je Tito ikada posetio spomenik Neznanom junaku? 

To pitanje je izazivalo polemike zbog nedostatka dokaza i pouzdanih izvora sve dok nedavno Udruženje za prikupljanje i prezentaciju istorijske građe „Foto-Muzej” iz Beograda nije objavilo pronađenu fotografiju koja prikazuje posetu Josipa Broza u društvu oficira i sveštenika. Datum na fotografiji je 13. maj 1945. godine. 

Da li je Tito ikada zvanično posetio spomenik Neznanom junaku na Avali - dugo je bila tajna.

Tito je dolazio privatno, u večernjim časovima na spomenik. Pri posetama stranih državnih delegacija slao je svog izaslanika u pratnju. Ostaće tajna Titovog odnosa prema spomeniku. U vreme pogibije srpskog vojnika, neznanog junaka čije je srce razneto na Avali, Tito je bio u austrougarskoj vojsci.

Misterija su i prostorije ispod spomenika. Teška gvozdena vrata nisu decenijama otvarana.

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić

Veza: STV USA  2017.

DOZIVANJE PREDAKA

Duša slovenska (50)

Naslovna strana knjige DOZIVANJE PREDAKA - Dragoljub Gagričić

Ginuli su ratnici daleko od rodnog kraja, a epitafi na spomenicima danas su gotovo nečitki: nagrizaju ih godine, kiše, vetrovi, lišajevi, ljudski nemar, svi pomalo… U epitafu i rodbina i klesari imaju nameru da zaustave putnika, a onda škrti podaci: ratovao za domovinu, gde je stradao, od koga, u kojim bojevima, a ponekad i koliko je rana nosio, koga je za sobom ostavio… Dok je i veka i sveta, neka se zna…

DUŠA U KAMENU 

Jedna od znamenitosti Srbije su spomenici krajputaši. Ima ih širom Srbije, posebno u zapadnoj, a najviše ukraj puteva i na raskršćima i saborištima moravičkog, dragačevskog, čačanskog i kraljevačkog kraja. Poznati srpski istraživač krajputaša Radojko Nikolić nazvao je ovo etnografsko blago kamenom knjigom predaka jer se na osnovu sačuvanih zapisa verno može stvarati slika o životu ratnika, ali i o rodbini, majstorstvu klesara.Oni su deo istorije srpskog sela, nezaobilazni u hronikama.

Najviše krajputaša podignuto je posle Prvog svetskog rata postradalim vojnicima, kojima se grob ne zna ili su sahranjenim na bojištima, mnogi van otadžbine, u dalekim zemljama. Postavljanje nadgrobnih obeležja na mestima gde pokojnik nije sahranjen, kako je svojevremeno zapisao Ivanjičanin Dragutin Dragan M. Radivojević – stari je običaj. U mnogim krajevima se smatralo, a i danas, da je to sahranjivanje pokojnikove duše.

Otuda i zapis: „Kosti su mi na daljini, a spomen u blizini“. Ginuli su daleko od rodnog kraja – na Mačkovom kamenu, Drini, Crnoj Reci, Kajmakčalanu, umirali u gudurama Albanije, pa na Krfu i ostrvu Vido, nestajali u morskim dubinama… Ostavljali su kosti u zarobljeničkim logorima Austrije, Mađarske, Rumunije, Češke i Bugarske, u grobnicama bolnica u Grčkoj, Tunisu, Francuskoj… Ratovali su svuda gde je trebalo braniti zastavu otadžbine: protiv Turaka, Bugara, Švabe, Arnauta…

KLESARI – LETOPISCI

Krajputaši su po pravilu jedinstvenog oblika, pravougaonog preseka i visine između jednog i dva metra. Kamenoresci su na prednjoj strani klesali figuru ili lik vojnika u uniformi, a na zadnjoj životopis. Nije izostajala puška, ponegde i redenici, vojnička čutura, orden, pa golub, vreže grožđa. 

Najviše krajputaša podignutih u slavu i čast junaka Prvog svetskog rata u novovaroškoj opštini je u njedrima Murtenice. Pored već onih pomenutih u Beloj Reci, pored „banskog puta“, nekoliko ih je uz stari ili novi put preko Jasenova, prema Kokinom Brodu, kao i u okolnim zaseocima i selima.

Na Kuzmanskom brdu, gde je narod saborovao na Ivanjdan, krst i petokraka – zajedno?! U metalnoj ogradi tri belega: komšijama i ratnicima iz Velikog rata – Vladimiru Zekavici i Rajku Šaponjiću, dok je treće obeležje podignuto 1955. godine izginulim partizanima i žrtvama fašističkog terora.

– Vladimir je jedan od trojice braće Zekavica koji su dali živote za slobodu otadžbine. Posle prelaska Albanije, prevežen je u Tunis na lečenje i umro u prvoj polovini 1916. Godine - kaže praunuka Darinka, koja sa suprugom Nedeljkom – Neđom Matijevićem živi u kući nedaleko od spomenika, pokazujući knjigu u kojoj su zapisi o ratnicima zlatiborskog kraja.

POČUJ, RODE

Nemim dozivanjem ispod murteničkog visa Bela glava, u zaseoku Jagnjila, kameni belezi Petru Petroviću i Vidoju Removiću podsećaju da se ne zaborave patnje i stradanja ratnika uz poziv: „Dragi brate, priđi bliže, te pročitaj ko mi spomen diže. Moje telo ostade u svetu 25. godinice…“

Na Nedovića brdu trava i šipurak gotovo su sakrili kameni beleg na kome je natpis nečitak, dok je drugi spomenik još poodavno pao. Uz drum preko brda Ojkovice, dva krajputaša gora otima u zagrljaj kleka i omorika – Mitra Batakovića, koji je u drvenoj ogradi i Spasoja Jocovića, što se nakrivio.

Srpske majke vukle su se za vojskama. A kada ne bi našle sinove, vraćale su se u svoja daleka sela. Crni barjak na dovratku oglasio bi pogibiju. Kad se završio Veliki rat i usahla poslednja nada da će domaćin ili sin stići sa ratišta – klesar je dobijao narudžbinu.

Kamen kraj druma – vojnički spomenik – bila je čast porodice. Tako su ih u Trudovu (onom jasenovačkom) podigli nedaleko od stare prodavnice Rajku Čolaniću i gore, prema Čemernici – braći Damjanu i Jovanu Mlađenoviću „u čast učestvovanja u svim ratovima od 1912.“ do pogibije i Jovanovom devetogodišnjem sinu Živoradu, koji je umro druge godine rata sa Švabama.

ČUVALI IH „KAPIĆI“

Krajputaši su karakteristični i po tome što skoro svaki ima uklesani krst, ponegde u kombinaciji sa vinovom lozom. Ima ih i sa krstovima od metala, izrađenim na vrhu belega. Pojedini krajputaši imaju „kapiće“ – kamene ploče koje prekrivaju spomenik tako što su užlebljene u jedno ispupčenje na vrhu, čemu treba i da zahvale što su bolje očuvani likovi i natpisi.

Izvor:

Dragoljub Gagričić - DOZIVANJE PREDAKA

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić

Veza: STV USA 2017.

MISTERIJA RUŠENJA STAROG GRADA NA AVALI

Duša slovenska (49)

Stari grad Žrnov na Avali 

Zašto je Aleksandru Karađorđeviću zasmetala srednjevekovna tvrđava, prvo pravo utvrđenje podignuto u vreme despota Stefana Lazarevića, istoričari do danas nisu otkrili. Na mestu gde je stari grad srušen do temelja, podignut je Meštrovićev spomenik Neznanom junaku.

Žrnov ili Žrnovan je bio srednjovekovna tvrđava smeštena na najvišem vrhu Avale (511m nmv.). Na vrhu su još Rimljani podigli utvrdu, a kasnije su Srbi tu sazidali tvrđavu, koju su potom Osmanlije proširile i ojačale za potrebe napada na Beograd. U gradu je prema legendi stolovao, u pesmama opevani, Porča od Avale. Ostaci utvrđenja su srušeni dinamitom 1934. godine da bi se na tom mestu sagradio mauzolej spomenik Neznanom junaku, čiji je autor bio vajar Ivan Meštrović.

Prošlost Žrnova

Najstarije utvrđenje na vrhu Avale podigli su Rimljani da bi kontrolisali prilaz Singidunumu, ali i da bi zaštitili svoje rudnike koje su imali na obroncima Avale, stotinak metara ispod samog vrha. Na mestu nekadašnje rimske utvrde, podigli su Srbi u srednjem veku utvrđenje koje Osmanlije zauzimaju 1442. godine, ojačavši mu tada istočni i južni deo bedema. Međutim već 1444. godine bivaju primorani segedinskim primirjem na obnovu srpske despotovine i vraćanje utvrda Srbima. Među vraćenim gradovima pored Golupca, Kruševca i Novog Brda, našao se i Žrnov. Posle smrti Janoša Hunjadija i Đurđa Smederevca 1456. godine Osmanlije ponovo kreću na Srbiju i 1458. godine zauzimaju Žrnov u pokušaju da osvoje Beograd, što im ne polazi za rukom. Posle toga Hodi paša proširuje tvrđavu dodatnim bedemom i suvim šancem stvorivši od Žrnova tvrđavu za uznemiravanje Beograda koji se nalazio u mađarskim rukama. Od ove uloge tvrđave odnosno imena Havala, što znači smetnja, koji su mu Osmanlije nadenule cela planina je dobila ime Avala. Mađari su 1515. godine pokušali da zauzmu Žrnov uz pomoć artiljerije, ali se taj njihov pokušaj okončao potpunim porazom i gubitkom teške artiljerije. Sa padom Beograda 1521. godine Žrnov počinje da gubi svoj strateški značaj.

Tvrđava Žrnov na crtežu Feliksa Kanica

Ne zna se do kada se tačno u Žrnovu nalazila vojna posada, ali se pretpostavlja da je utvrda napuštena u XVIII veku od kada je prepuštena zubu vremena. Dosta dobro očuvani ostaci grada su 1934.godine dignuti u vazduh da bi se na vrhu Avale podigao spomenik vojnicima poginulim u Prvom svetskom ratu. Kompleks spomenika Neznanom junaku podignut je po nacrtima najvećeg vajara kraljevine Jugoslavije Ivana Meštrovića.

Žrnovu presudio kralj

Žrnov nije uništio zub vremena, nije se „istopio“ pod naletom vekova. Porušio ga je minama i sravnio sa zemljom, kralj Aleksandar Karađorđević kako bi poravnao i pripremio teren za podizanje današnjeg mauzoleja.

Kralj Aleksandar I Karađorđević

Dva puta su u poslednjih sto godina detonacije potresale Avalu. Dva puta su meštani podavalskih sela mislili da se planina ruši na njih i oba puta je ovo „brdo kraj Beograda“ ostajalo bez vrednih prepoznatljivih obeležja. Prvi put kada je minama uništen srednjovekovni grad Žrnov, drugi kada je NATO alijansa bombardovala toranj.

Polemike oko toga zašto je kralj Aleksandar porušio jedno od najvrednijih srednjovekovnih utvrđenja u Srbiji povedu se među istoričarima tek povremeno, i to više interno, u kancelarijama. Javnih rasprava nikad nije bilo. Većina istoričara i sada se ponaša po onoj narodnoj „za prosutim mlekom džaba je žaliti“. Ima i onih koji gotovo da opravdavaju taj potez, obrazlažući da je besmisleno osuđivati kralja za tako nešto, jer je teško sa današnjeg stanovišta i današnjim kriterijumima meriti nešto što se zbilo pre nešto više od sedam decenija.

ŽRNOV - Srpski Avalon - RADOVAN DAMJANOVIĆ

– Takav stav nekih mojih kolega je nedopustiv – kaže istoričar Radovan Damjanović, koji već godinama pokušava da reši zagonetku zašto je srpski suveren srušio Žrnov. – Sravniti sa zemljom čitav grad, čiji temelji datiraju još iz antike, bedemi iz ranog srednjeg veka, utvrdu koja je u putopisima nabrojana kao jedna od šest najznačajnijih u Srbiji, skandal je svoje vrste. Tim je veći što je tako nešto uradio lično kralj, u tišini. O tome nije smelo da se priča, nije se pisalo, čak su i čaršijske priče na tu temu zaustavljane. Nije Aleksandar smeo da sebi da tolika ovlašćenja da gde god prstom upre, tamo mora da se ruši. Ne kažem da sada treba oko toga da se vode polemike, ali bi bilo dobro, zarad javnosti i zarad pokolenja kojima ostavljamo kulturnu baštinu u nasleđe, da nadležne institucije zauzmu stav, da se taj nepostojeći grad na osnovu postojećeg materijala obradi, uvede u kataloge, jednostavno da mu se da mesto koje i zaslužuje. Ovako ispade kao da je potpuno u redu što je nestao tim vandalskim činom, kao da je sasvim normalno da minama uništavamo stare gradove i da to možda može i dalje da bude praksa.

Prisustvo Kelta na Avali je dokazano, pretpostavlja se da je na vrhu postojalo utvrđenje na čijim su osnovama kasnije Rimljani podigli osmatračnicu. Bio je to, zapravo, višenamenski punkt. Za kontrolu puta, kontrolu prilaza Singidunumu i zaštitu rudnika koji su se nalazili na obroncima planine.

Nema dokaza da li je grad živeo u doba Vizantije, ali je gotovo sigurno da je prvo pravo utvrđenje podignuto u vreme despota Stefana Lazarevića. Teško je u bilo čemu biti izričit, jer, nažalost, Avala nije dovoljno istražena. Čuveni putopisac Feliks Kanic zabeležio je da je na vrhu planine bila rimska osmatračnica na čijim su temeljima srpski carevi podigli Žrnov. Kad i koji vladari, nigde nije zapisano.

Najčešća verzija kako je grad dobio ime jeste po žrvnju, ali ne običnom, već za meljavu rude iz rudnika koji su postojali u podnožju. Avala je pre turskog imena nosila naziv Žrnov.

Najstariji deo Žrnova je bio mali grad, bez kula. Sredinom petnaestog veka Hodi paša ojačava istočni bedem, dodaje polukružnu kulu i četrvtastu kapiju. Posle samo dve godine Turci su primorani segedinskim primirjem da vrate utvrde Srbiji, pa se tako među vraćenim gradovima, kao što su Golubac, Novo Brdo i Kruševac, našao i Žrnov.

Desetak godina kasnije Osmanlije ponovo kreću na Srbiju i 1458. godine zauzaimaju Žrnov. Hodi paša dodatno obezbeđuje tvrđavu. Dve godine trajali su radovi tako da je sad grad imao dva bedema, jarak i pet kula visokih više od dvadeset metara. Bila je to sada moćna utvrda.

Pogled sa tvrđave Žrnov na Šumadiju

Ne zna se tačno kad su sve i po koliko vremena u tvrđavi boravile vojne posade, ali je izvesno da je napuštena u osamnaestom veku. Srpske vlasti su 1859. godine Avalu proglasile zaštićenim prostorom, a krajem devetnaestog veka je počelo njeno uređenje, pre svega pošumljavanje listopadnim drvećem. U Prvom svetskom ratu srpskoj vojsci grad je služio kao osmatračnica, a u njegovom podnožju kasnije je podignut spomenik dečaku, neznanom junaku.

Izgled utvrđenja Žrnov neposredno pre uništenja 1934. godine

– Zašto je kralju Aleksandru zasmetala ta celina, pitanje je na koje, evo već godinama, pokušavam da nađem odgovor – nastavlja istoričar Radovan Damjanović. – Ima tu raznih pretpostavki, mnogo toga nije lako proveriti. Pominju se čak i masonske organizacije koje su u svemu imale udela. Pitanje je zašto je tek podignuti spomenik na Avali palim junacima odjednom postao nereprezentativan. Ima li ikakvog smisla ozbiljno razmišljati o nekakvim pričama da je to bio početak realizacije plana o uništenju glavnih istorijskih tačaka u Srbiji. Možda ima, a možda i ne. Ali, ako se uzme u obzir činjenica da je samo nekoliko meseci posle rušenja Žrnova kralj ubijen u Marseju i da je time njegova uloga kao vladara stavljena pod lupu, onda možda neke priče i imaju smisla.

Unutrašnjost utvrđenja Žrnov pred miniranje

Vest koja je prostrujala beogradskom čaršijom da kralj planira da sruši jedno od najstarijih utvrđenja u Srbiji, shvaćena je kao nečija neozbiljna šala. Ali, kada je sve postalo izvesno, pojavilo se njih nekoliko da zaštiti vredno kulturno nasleđe. Uzalud. Kralj je ostao gluv na sve apele. Čak je i gušio takve priče. Doduše, sve je i rađeno prilično bledo, jer svako se bojao represija. Tome u prilog ide i podatak da je arhitekta Đurđe Bošković, koji je, kada je grad miniran, uradio plan i opisao sve, to objavio tek 1942. godine u “Starinaru”.

Dolazak kralja Aleksandra Karađorđevića na Avalu uoči miniranja ostataka tvrđave

– Dva dana trajao je taj skandalozni čin – kaže Damjanović. – Prvo miniranje obavljeno je 18. aprila 1934. godine. Kako posao nije dobro urađen, sve je nastavljeno sutradan. Tri puta su mineri postavljali eksploziv, dok od grada nije ostao ni kamen na kamenu. Inače, interesantno je da je svemu prisustvovao lično kralj Aleksandar. Čak se i fotografisao. A koliko je to bilo osiono, govori i podatak da je jednom dugme za aktiviranje mina pritisnuo tada desetogodišnji Aleksandar, sin kneza Pavla.

Ostalo je zabeleženo da se neko usudio da kralju prigovori što je srušio utvrđenje koje su podigli srpski vladari. Suveren je na to odgovorio da je mislio da su grad podigli Turci, a ne srpski vladari i da je zato naredio rušenje.

Spomenik Neznanom junaku na Avali, 1939. godine

Grad je srušen, materijal prebačen u podavalsko selo Beli Potok, a na goloj steni podignut je današnji spomenik Neznanom junaku. Ali to nije bio kraj čišćenja terena. Kralju i njemu omiljenom vajaru zasmetao je stari spomenik Neznanom junaku podignut ranije nedaleko od novog mauzoleja. Kvario im je ambijentalnu celinu, kako su rekli. I njega su srušili i tu izgradili rotondu gde se danas nalazi jarbol. Od starog spomenika ostao je samo krst koji leži u porti crkve u Belom Potoku. Od Žrnova ni kamen na kamenu. Ni trag. Kao da ga nikad i nije bilo.

Spomenik Neznanom junaku na Avali

Podatke o izgledu tvrđave Žrnov danas su dostupni u vidu zapisa starih hroničara (Đ. Bošković), radova Aleksandra Deroka i nekoliko fotografija koje se nalaze u Narodnom muzeju u Beogradu.

Izvor: SRPSKA ISTORIJA

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić

Veza: STV USA 2021.

VREMENSKI PROZOR - KUPINOVO

Duša slovenska (48)

Kupinik u Kupinovu

O utvrđenom mestu Kupinik (današnje Kupinovo), u kojem su stolovali poslednji srpski despoti Stefan Lazarević, Đurađ Branković i Vuk Grgurević, piše za portal “Poreklo” novinar i književnik Vojislav Ananić:

Kupinovo

“Današnje Kupinovo, u sremskoj opštini Pećinci, je najjužnije naselje u Vojvodini. Najstariji deo sela je sačuvan i zaštićen kao Etno selo i tu se nalaze neke od najstarijih kuća u Vojvodini, koje su zakonom zaštićene kao kulturna dobra Srbije. Ima kuća sa početka 19. veka koje su pravljene od pletari sa trščanim krovom. Kuće imaju tremove i doksate sa drvenim stubovima i arkadama.

Etno park u Kupinovu

Etno kuća u Kupinovu

Preteču današnjeg naselja predstavlja tvrđava Kupinik čije se ruševine nalaze u jugoistočnom delu Obedske bare. Kupinovo je nastalo početkom 18. veka, u blizini tvrđave. U ovom području je bilo više manjih naselja već u 15. i 16. veku. Nastalo je od srednjovekovnog grada Kupinika, sazidanog od Mađara najverovatnije u 14. veku, kao kraljevsko utvrđenje na levoj obali Save. Ovaj deo je bio veoma važan, jer se odatle prelazilo u Srbiju. Grad okružen močvarom, mogao je dobro da se brani, a sa njegovih visokih kula, pružao se pogled nadaleko.

Kupinovo je jedino sremsko selo koje je bilo kraljevski grad. U njemu se nalazi crkva Svetog Luke, poznata kao Despotska crkva, koja je najstarija pravoslavna crkva severno od Save i Dunava. Iz temelja rušena, obnovljena je 1730. godine. Jezgro sela začelo se oko crkve Sv. Luke, zadužbine despota Đurđa Brankovića, i kasnije se širilo u jedino mogućem pravcu prema severoistoku, jer je južna strana bila močvarna. Prvi put Kupinovo se pominje 1733. godine i za tadašnje prilike, to je bilo veliko naselje.

Crkvu su obnovili srpski kapetan Mihailo Vasić i žitelji oko 1730. godine. Danas je crkva zajedno sa baroknim ikonostasom Jakova Orfelina iz 1780. zaštićena zakonom.

Kupinik se prvi put pominje 1388. godine kao ugarsko kraljevsko utvrđenje na levoj obali Save. Početkom 15. veka, ugarski kralj Sigismund, poklonio je Kupinik despotu Stefanu Lazareviću. Posle pada prestonog Smedereva 1451, u njega se uselio stari despot Đurađ Branković, koji je tu često boravio sve do kraja 1455. Tada ga je u decembru, iznenada napala i zarobila četa konjanika pod komandom zapovednika Beograda Janoša Silađija. U ovom sukobu, despot je izgubio tri prsta desne ruke i bio je zarobljen. Padom Smedereva, Kupinik je bio poslednja prestonica srpskih despota. Postao je poslednja prestonica srpskih vladara kada ga je legendarni despot Vuk Grgurević, poznat kao Zmaj Ognjeni, dobio od ugarskog kralja zbog ratnih zasluga protiv Turaka.

Turci su osvojili Kupinik 1521. godine i spalili ga. Od tada Kupinik prestaje biti prestonica, a Sulejman Veličanstveni prodire ka Beogradu, osvaja ga i razara. Tada je deo materijala iz Kupinova prenet u Beograd da bi se obnovila beogradska tvrđava. Pored Kupinova, na malom ostrvu u jugozapadnom delu Obedske bare, leže danas vidljivi ostaci grada Kupinik, rezidencije srpskih despota i poslednje prestonice.

Kupinik je imao izvanredan odbrambeni položaj jer je sagrađen na mestu na kome je okružen močvarom. S obzirom da je grad podignut u ravnici, preglednost je postignuta podizanjem visokih kula sa kojih je vidik ipak mogao da bude širok. Grad je imao četiri isturene kule u sastavu obimnih zidova i kapiju kroz koju se ulazilo. Svih pet kula, bilo je različitog oblika. Grad je sa svih strana bio opasan rovom a ulazna kula, gde je jedino bio moguć prilaz sa kopna, imala je pokretan most.

Predanje kaže da je manastir Obed sagrađen početkom 16. veka od lađe kojom je despotica Angelina sa sinovima Jovanom i Đorđem i moštima svoga supruga, slepog despota Stevana Brankovića, doplovila do Srema u Kupinovo. U ovom manastiru se i zamonašila 1509. godine. Crkva i mali manastirski konak isprva su bili podignuti od hrastovih balvana, a srušeni su 1930, da bi na njenom mestu bila sazidana kapela kao uspomena na srednjovekovnu brvnaru.

Obedska bara

Kupinovo je poznato i po Obedskoj bari, koja se pročula širom sveta još od sredine 19. veka kao raj za ptice, a naročito zbog njegove evropske kolonije egzotičnih ibisa. Jedna je od malo očuvanih ritskih područja u Evropi koja se odlikuju stoletnim šumama hrasta lužnjaka i neverovatnim brojem vrsta barskih životinja i biljaka. Područje Obedske bare se nalazi u jugoistočnom Sremu između naselja Kupinovo, Obrež, Grabovci i reke Save, svega 40 km zapadno od Beograda. Korito Obedske bare je ostatak napuštenog korita Save, čiji glavni tok sada teče južnije. Još pre 6.000 godina ovde je proticala preteča reke Save, a pre 4.500 godina njen sporedni tok, da bi se se pre 2.000 godina formirala mrtvaja, od koje je nastala močvara kakvu poznajemo.”

NI NA ZEMLJI, NI NA VODI…

Ni na zemlji, ni u vodi, na ostrvcetu na početku Obedske bare još uvek stoje ostaci Kupinika, tvrđave i prestonice poslednjih srpskih despota. Sa obale srednjovekovnog civilnog podgrađa, današnjeg živopisnog sremskog sela Kupinova, kratkom plovidbom čamcem između potopljenog drveća stiže se do zarušenih moćnih kula i zidina koje skriva visoka trska.

Tvrđava Kupinik u Kupinovu 

Pod nežnom zelenom travom počiva Kupinik koji je u najtežim vremenima, tokom sedamdeset godina posle pada Smedereva, bio stub evropske odbrane od Osmanlija i čuvar srpskog identiteta. Neobjašnjivo je što poslednja srpska srednjovekovna prestonica, iako lako dostupna, u neposrednoj blizini Beograda, nikada nije arheološki istraživana. Klimatske prilike i bujanje rastinja koje ubrzano razaraju ostatke grada prete da uskoro neće ni imati šta da se istražuje, iako je reč o gradu koji čuva jednu od najvećih tajni srpske istorije.

Tvrđava Kupinik u Kupinovu 

- Kupinik je karika koja nedostaje u istoriji očuvanja srpskog identiteta - pričao nam je arheolog Petar Odobašić iz Turističkog info-centra Kupinovo, dok je vešto veslao između tamnih stabala potopljene šume. - Kad je Srbija 1459. posle pada Smedereva nestala kao država, ovaj grad je postao ne samo rezidencija srpskih despota već i prestonica nacije. U gradu na prvoj liniji odbrane Ugarske i Evrope od osmanlija niko nije ni hteo ni smeo da živi osim Srba. Kupinik u sledećih sedam decenija bio centar oko koga su se okupljali plemstvo, sveštenstvo i narod čuvajući identitet i tradiciju.

Bez grada skrivenog u sremskoj močvari Srbi bi verovatno nestali kao nacija, pretapajući se u narode Osmanskog cartva i Kraljevstva Ugarske. Dvorska crkva Svetog Luke u Kupinovu pružala je naročitu i nadu i veru srpskom narodu koji je stizao u zbegovima preko Save.

Crkva Svetog Luke u Kupinovu

- Hram je dobio ime po svetom apostolu i evanđelisti Luki čije su mošti ovde čuvane - kaže Odabašić. - Njih je od turskog vladara Epira otkupio despot Đurađ Branković 1453. i preneo u Smederevo, a već dve godine kasnije preneo ih je u novi hram koji je podigao u Kupiniku. Mošti su tu čuvane izvesno vreme, a onda su odnesene dalje, zbog opasnosti od ratnih razaranja.

Crkva Svetog Luke na obali Obedske bare i danas izgleda isto kao i u srednjem veku kad je od tvrđave do nje vodila drvena staza-mostića podignuta na visokim stubovima. Naime, do prvog zemljanog bedema grada, koji nije nestao ni pola milenijuma posle njegovog razaranja, u najvećem delu godine može se stići samo čamcem ploveći preko niske vode.

- Kupinik, okružen šumom i močvarom bio je nedostupan i turskoj floti i pešadiji koja bi pokušala da ga drži u opsadi - pričao nam je Odobašić vodeći nas kroz nekadašnji vodeni kanal između zemljanih bedama i zidina grada. - Grad ima kvadratnu osnovu sa stranicama od 50 metara s veoma jakim kulama na uglovima. Podignut je na temelju starije tvrđave, najverovatnije rimske kasnoantičke, ali ni to nije najstariji sloj. Pronašli smo i tragove Kelta, ali i kamene alate koji svedoče da je Kupinovo bilo naseljeno još od neolita.

Kupinik postaje srpski u vreme despota Stefana Lazarevića koji ga ojačava, a utvrđivanje nastavlja despot Đurađ Branković. Tvrđava je izuzetno kvalitetno građena od tvrdih opeka između kojih je bila popuna od kamena i lomljene cigle, što im je davalo sposobnost da apsorbuju đulad u slučaju artiljerijskog napada. S njenih visokih kula pucao je pogled preko šuma i močvare prema Srbiji i Sremu.

- Zato je ovo bio glavni grad srpskih despota koji su sa vojskom i flotom šajkaša preuzeli odbranu juga Ugarske od Turaka - kaže Odobašić. - Kupinik je kontrolisao najvažniji prelaz preko Save, veliki meandar u kome reka pravi usku i dugu okuku.

Srpska vojska iz Kupinika je za kratko vreme kopnom i čamcima prelazila s kraja na kraj te "potkovice" rečnog toka od 25 kilometara i napadala Turke koji su proširili legendu o sukobu s natprirodnim silama.

- Zbog tih munjevitih prepada i pojavljivanja niotkuda iz šuma i močvara despot Vuk je najverovatnije i dobio nadimak Zmaj Ognjeni - kaže Odobašić. - On je upadao duboko u Srbiju i nanosio poraze Turcima, omogućavajući srpskom narodu da pređe u Kupinik i Srem, u slobodu. U vreme Prvog i Drugog srpskog ustanka potomci tih ljudi su se vraćali da obnove Srbiju, iz ovih krajeva je dolazila najveća vojna pomoć, ali se vraćala i baština i tradicija čuvana vekovima.

Tajanstvene kule

Najbolje očuvana osmougaona kula Kupinika danas je visoka oko 8 metra, ali to je tek oko trećine njene prvobitne visine. Zidovi kula su bili deblji od 3,5 metara.

- Do danas je najveća tajna zašto je svaka od kula Kupinika imala drugačiji oblik, iako su podignute u isto vreme, što je jedinstven slučaj - ističe arheolog Petar Odabašić. - Prva kula je bila kružna, druga osmougaona, treća šestougaona i četvrta kvadratna. Jedno objašnjenje glasi da su tako pravljene zbog odbrane od različitih vrsta tadašnjeg naoružanja. Drugo objašnjenje zvuči romantičnije, ali su merenja pokazala da imaju smisla. Pokazalo se da je svaka od kula u Kupiniku bila verna kopija neke kule iz srpskih prestonica Beograda i Smedereva, kao da su srpski despoti želeli da tako sačuvaju baštinu Srbije.

Kraj utvrđenog grada Kupinika se nalazilo civilno naselje, o čemu svedoče slučajni nalazi u dvorištima današnjeg Kupinova.

Izvor: “Večernje novosti”

Reportaža “Srbija je očuvana u Kupiniku” - Boris Subašić

Foto: Sajt WikiGOGO

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić

Veza: STV USA 2017.

BELE POKLADE – DAN ZA PRAŠTANJE

Duša slovenska (47)

Bela nedelja je poslednja sedmica pred Vaskršnji post, a poslednji dan te sedmice se zove Bele poklade. Datum Belih poklada zavisi od Vaskrsa koji je tzv. „pokretni“ praznik.

Prema verovanju, bele poklade prate običaji radi zaštite od zlih duhova i veštica. Nekada su tokom cele Bele nedelje išle maskirane povorke i pevale ispred kuća, dok su ih ukućani darovali mesom, slaninom i kolačima, a jajima obavezno. Učesnici povorke su najčešće predstavljali svatove i uz smeh i šalu igrali i pevali u dvorištima ne ulazeći u kuću.

Poklade su narodni praznik rasprostranjen ne samo po slovenskom svetu nego i po čitavoj Evropi. Danas su Bele poklada vezane za početak uskršnjeg posta ali nekada nije bilo tako. Koreni poklada su mnogobožački, vezani su za kult predaka ali i za rađanje i jačanje Sunca. Naziv „bela“ dobijen je, po hrišćanskom tumačenju, zato što su ljudi (pripremajući se za uskršnji post koji sledi) izbegavali meso i jeli mlečne proizvode koji su bele boje. Međutim, postoje i drugačija tumačenja:

„Naziv Bela nedelja nastao je, verovatno, u narodnoj prošlosti, kada se bela boja upotrebljavala kao znak žalosti za pokojnicima, koji su, po verovanju, oživljavali i hodali u vreme mrtvog zimskog perioda, pa i uz Belu nedelju.“ (Srpski mitološki rečnik)

Bele poklade se u svim našim krajevima obeležavaju na sličan način. Porodica, kumovi, prijatelji i susedi okupljaju se zajedno provodeći vreme uglavnom u šali. Većina pokladnih tradicija uključuje povorke maskiranih ljudi koje pevaju što je u vezi sa kultom predaka. Nekada su tokom cele Bele nedelje išle maskirane povorke i pevale ispred kuća.

Razne igre pod maskama tzv. mačkare izvodile su se u okolini Bileća i Gacka. U Bosni su nazivane „čarojnice“, u Hrvatskoj „fašingari“ u Sloveniji „šeme“ i „pustari“. Maskirana mladež u Popovom polju ide od kuće do kuće i zbija razne pošalice na opšte veselje ukućana i zbog toga dobija nagradu: razne sitne poklone u jelu i piću koje posle zajedno pojedu i popiju. Na Kosovu se po selima maskiraju i igraju igru koja se zove "mačka". U takovskim selima se maskiraju u pripremljene maske od papira, koje nakite zubima od pasulja i brkovima od vune. Osim tradicionalnog maskiranja u „babu“ i „starca“, karakteristične su takođe zoomorfne maske životinja: vuk, jarac, razne ptičje maske itd.

Pokladne maske, Srbija
(foto: Wikipedija)

„Maska je magijski rekvizit u narodnim obredima, pomoću nje maskirani treba da se oslobodi svoje ličnosti i dobije magijsku moć u proganjanju zlih duhova i demona koji pakoste ljudima u vremenu kada sunce pobeđuje surovu zimu. Maskirane povorke nastale su zbog prastarih verovanja da se božanstva javljaju ljudima u mističnom ljudskom ili životinjskom obliku. Maska je u upotrebi kod mnogih primitivnih naroda, a kod Srba se održala kao rudiment prastarih kultova, sada u zabavnoj ulozi.“ (Srpski mitološki rečnik)

Poznat je i običaj „lamkanje“ (lamkane, amkanje). Okači se jaje o konac (može da se okači i ugljevlje ili komadić kolača) koje učesnici takmičenja moraju da uhvate zubima. Posle toga konac se pali i pomoću njega se gata: koliko će živeti stare žene u selu, koje visine će biti žito, kakvi će biti prinosi u nastupajućoj godini itd. Takođe, paljenja konca imalo je veze i sa prepoznavanjem veštica i otkrivanjem njihove snage.

Kada padne mrak pale se i preskaču vatre koje gore do ponoći, a negde i duže. Često se pali i slama koja, kao i maska, ima veze sa kultom predaka. „Na Bele poklade čim sunce zađe, jedno muško čeljade uzme kakav stari koš, napuni ga slamom, natakne ga na kakvo rakljasto drvo, pa slamu zapali i tako zapaljenu nosi po šljiviku, dokle ne izgori sva slama, a često puta i koš. Za to vreme neprestano viče: "Olalija olalija, izgore popova buklija!" To rade, da bi šljive bolje rodile, i da ih ne jedu gusenice.“

Bele poklade su dan za praštanje. U poslepodnevnim časovima se služi tzv. “oproštajno večernje”, jer se tada obavlja “čin praštanja” u hramovima, a po povratku i u domovima. Vernici jedni od drugih traže oproštaj, a i daju ga za dotadašnje uvrede, nemar, klevete, zavade, ili još teža međusobna ogrešenja, kako bi “čiste duše” otpočeli post.

Bele poklade u svetu – Mardi gras

Rio Karneval 
(foto: Internet)

U svetu se proslave poklada obično smatraju periodom neobuzdanog uživanja u hrani, piću i proslavama pod maskama, poznatim kao karneval. Karnevali se održavaju neposredno pred post i označavaju njegov početak. Reč karneval potiče od latinske reči carne vale – zbogom meso, što znači da su to poslednji dani pred post, kada može da se jede meso. Najpoznatiji karneval u svetu - Rio Karneval u Brazilu, uvek počinje u subotu, a završava se u utorak, na Bele poklade - Mardi gras, što na francuskom znači debeli utorak.

Literatura:

- Srbija - zemlja, narod, život, običaji - Petar Vlahović

- Srpski mitološki rečnik

- Slovenska mitologija - Enciklopedijski rečnik

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić

Veza: STV USA 2021.

 

CRKVE BRVNARE

Duša slovenska (46)

Projekat crkve brvnara na Avali, u izgradnji od 2016.

a osvećeni krstovi na hramu 6.  januara 2017.



Crkva brvnara u Belom Potoku na Avali podignuta 2016. godine

U Srbiji postoji još oko četrdeset crkava brvnara, većinom nastalih polovinom 18. veka. Iako su drvene bogomolje građene još u doba Svetog Save i doprinele hristijanizaciji Srba, nisu sačuvane. Postojeće su nastale u teško vreme ropstva i u velikoj meri su bile zaslužne za očuvanje pravoslavne vere.

Mogu li crkve da lete? Sudeći po predanju koje se sačuvalo kod Srba − mogu! Naravno, reč je o takozvanom preletanju crkava i ono se vezuje za crkve brvnare. Porobljenim hrišćanima Turci nisu dozvoljavali izgradnju bogomolje, mada se pod određenim uslovima gradnja ipak ostvarivala korišćenjem drvene građe. Za drugi materijal se i nije imalo sredstava. Drugi uslov za gradnju bogomolje bio je da ona ne bude kod glavnih puteva − na vidiku, te da se napravi za jednu noć. Upravo je to i bio razlog da se delovi crkve sastavljaju van mesta gradnje kako bi se sklopili u najkraćem mogućem roku. Kada bi neki Turčin upitao odakle ovde sada crkva, Srbi bi odgovorili da je ona doletela ili preletela. Ipak, teško je poverovati da su Turci „padali“ na te priče, već je značajan faktor za gradnju drvenih crkava bilo nešto drugo – podmićivanje Turaka, koji su potom lakše odobravali podizanje bogomolja.

Odvajkada, na prostoru današnje Srbije, drvo je predstavljalo najvažniji graditeljski materijal. Bilo ga je u izobilju, lako se obrađivalo, dobro je štitilo od hladnih zima. O tome svedoče mnogi objekti koji svoju lepotu i postojanje duguju drvetu. Deo te bogate tradicije su i crkve brvnare.

Crkve brvnare podignute od hrastovine podsećale su na vreme kada su sveštenici, dok nije bilo bogomolja, pod bujnim krošnjama hrasta obavljali službu. Njihovo postojanje nije bilo samo pitanje vere i tradicije, nego i opstanka naroda koji je pet vekova robovao pod Turcima.

Građene su u svim krajevima današnje Srbije, najviše u severozapadnim delovima, ali i u šumama između Save i Dunava, u sremskom delu Vojvodine.

Crkve brvnare građene su po ugledu na brvnare u kojima se živelo, vrlo obične i jednostavne, da ne skreću pažnju Turcima. Bile su skrivenije da muslimanskom stanovništvu ne bi smetao zvuk zvona, koja su često krali i potom ih postavljali na sahat-kule.

I u periodu kratke austro-ugarske vladavine nad delom Srbije, u prvoj polovini 18. veka, narod je crkve podizao od materijala koji mu je bio pri ruci. Drvo se i tada, u vreme velike oskudice, pokazalo kao najisplativije, pa crkve brvnare postaju deo tradicije narodnog neimarstva.

Prema istorijskim zapisima, u drugoj polovini 19. veka gradnja crkava brvnara u Srbiji potpuno prestaje. Na mestima gde nije građena crkva podizan je krst ili krsni zapis, koji postoji kao osvećeno drvo ili kao kameni krst sa natpisima kod kojeg je vršena služba. Postoje i zapisi na grobljima, ali je i to vremenom zabranjeno. Crkava brvnara je bilo i u istočnom delu Srbije, gde i sada postoje tri pod zaštitom države. Kod njih je karakteristično da su po obimu veće nego crkve u zapadnoj Srbiji. Dugo vremena su se kod gradnje crkava pored lokalnog materijala koristili i lokalni majstori, ali u prvoj polovini 18. veka uglavnom su graditelji bili Osečani iz Bosne koji su se pokazali kao dobri dunđeri. Crkve koje su gradili ovi majstori imale su tremove i jedna od najlepših je u Kostojevićima kod Bajine Bašte, pokrivena klisom. Sve ostale su pokrivane šindrom.

Veličinu i obim naših crkava diktirali su uslovi u kojima su građene. Zato su naše brvnare skromnije od većih i ukrašenijih rumunskih ili ruskih. U nižim predelima kao građa upotrebljavan je hrast a u zlatiborskom delu dugotrajniji crni bor. Najviše sačuvanih bogomolja ostalo je u Šumadiji, Pomoravlju (Smederevska Palanka, Velika Plana). Početkom devedesetih dosta je crkava brvnara obnovljeno.

Izvor: Časopis “Geopolitika” br. 48

SVEDOČANSTVO DUHOVNOG PROSTORA SRBA

Crkve brvnare su posebna vrsta hramova, dragoceno svedočanstvo kako su preci pravoslavnih Srba nalazili svoj duhovni prostor. Drvene bogomolje skromnih dimenzija, poput seoskih kuća, bile su delo bezimenih samoukih graditelja i umetnika. Podizane su na mestima zaklonjenim starim drvećem, većinom hrastovim stablima.

Najviše sačuvanih crkvi brvnara u Srbiji je iz 19. veka, ali način njihove gradnje je iz davne prošlosti. Dok je u Evropi razvoj crkvene arhitekture vodio ka monumentalnim zdanjima, dotle su u porobljenoj Srbiji graditelji pravoslavnih crkava morali da obnavljaju prvobitne oblike, davno zaboravljene u Evropi.

Crkva brvnara i manastir Pokajnica u Starom Selu (Velika Plana)

Nekoliko crkava brvnara koje svedoče o tipu gradnje specifičnom za Srbiju uspele su da se očuvaju u okolini Smedereva. Najstarija je Pokajnica u Starom Selu, nadomak Velike Plane, koja je građena 1818. godine. Ova crkva je jedna od većih crkava brvnara sa osnovom u obliku izduženog broda, sa višeugaonim završecima na oba kraja.

Njen ktitor je bio Vujica Vulićević, knez smederevske nahije. Predanje kaže da je on crkvu sazidao u znak pokajanja što je, po nalogu kneza Miloša Obrenovića, učestvovao u ubistvu svoga kuma Karađorđa Petrovića, koji se 1817. godine vratio u Srbiju i bio ubijen u Radovanjskom lugu.

Crkva brvnara i manastir Pokajnica u Starom Selu (Velika Plana) -1

Crkva brvnara i manastir Pokajnica u Starom Selu (Velika Plana) - 2

Crkva brvnara Svete Trojice u Selevcu (Smederevo)

Iz smederevskog kraja poznate su još i crkva Sv. Petra i Pavla u Lozoviku podignuta oko 1830. godine i crkva Svete Trojice u Selevcu, koja je još u funkciji jer se u njoj obavlja služba. Podignuta je u vreme kneza Miloša Obrenovića, na inicijativu Stanoja Glavaša, u periodu između 1827. i 1832. godine. Posvećena je prazniku Silaska Svetog Duha. Poput crkve u Smederevskoj Palanci i selevačka bogomolja je sagrađena unutar sela što nije uobičajena lokacija za crkvu brvnaru.

Crkva Sv. Trojice je najveća crkva brvnara sa tremom u Srbiji. Njena posebnost je uvećana i činjenicom da se ispod današnjeg krova nalazi potpuno sačuvan originalni krov sa šindrom. Izgradnjom novog krova šindra je postala krovna podloga za ćeramidu koja se na crkvi zadržala do početka 20. veka. Posle Prvog svetskog rata iznad postojećeg krova izvedena je nova krovna konstrukcija, ćeramida je uklonjena, a nov krov pokriven biber crepom, koji se kao pokrivač zadržao do danas.

Ikonostas je iz 1834. godine, a ikone su rad Janje Molera, omiljenog slikara kneza Miloša. Prema mišljenju stručnjaka predstavlja najreprezentativniji ikonostas u crkvi brvnari u Srbiji.

Crkva brvnara u Selevcu (Smederevo) - 1

Crkva brvnara u Selevcu (Smederevo) - 2

Crkva brvnara u selu Kućani (Nova Varoš)

Za najmanju, ne samo u Srbiji već i u ovom delu Evrope, etnolozi tvrde da je crkva brvnara u selu Kućani, smeštenom na južnim obroncima Zlatibora i dosta udaljenom od svih većih saobraćajnica. Podignuta je tokom prve polovine 18. veka i posvećena Hristovom Vaznesenju. Predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture od velikog značaja.

U ovoj crkvi brvnari minijaturnih razmera (12m²) sačuvane su carske dveri, dela Simeona Lazovića. Izvedene u pozlaćenom duborezu i sa predstavama proroka i Blagovesti, njih je (prema sačuvanom natpisu) slikar priložio “crkvi Sv. arhanđela 1780“. Pisani izvori pominju dve obnove kućanske crkve - 1772. i 1832. godine.

Crkva brvnara u Kućanima (Nova Varoš) - 1

Crkva brvnara u Kućanima (Nova Varoš) - 2

Crkva brvnara u Goraždevcu (Peć)

Najstarija crkva brvnara na Balkanu je brvnara Svetog Jeremije u Goraždevcu. Pod zakonskom zaštitom je od 1958. godine.

Pretpostavlja se da je podignuta početkom 17. veka. Crkva je izgrađena od hrastovog drveta. Oko crkve je staro pravoslavno groblje na kojem je nekoliko očuvanih stoletnih hrastova. Na ikonostasu crkve sačuvane su carske dveri iz 16. veka. Nekoliko ikona, bogoslužbenih knjiga i klepala pohranjeni su u novoj crkvi Presvete Bogorodice podignutoj 1926. godine nedaleko od crkve brvnare Svetog Jeremije.

Srpsko selo Goraždevac, na desnoj obali Pećke Bistrice, sedam kilometara jugoistočno od Peći, jedno je od retkih čiji žitelji opstaju nadomak srednjovekovnih svetinja Pećke patrijaršije i Visokih Dečana.

Crkva brvnara Svetog Jeremije u Goraždevcu (Peć) - 1

Crkva brvnara Svetog Jeremije u Goraždevcu (Peć) - 2

Crkva brvnara Svetog Jeremije u Goraždevcu (Peć) - 3

Crkva brvnara u Takovu (Gornji Milanovac)

U periodu s početka 18. veka ovaj deo Srbije se, usled ratova velikih carevina, našao pod vlašću Austro-Ugarske na 20 godina. Taj period su Srbi iskoristili da obnove i izgrade crkve brvnare među kojima je i takovska crkva posvećena Svetom Đorđu. Prvobitna je izgrađena 1724. godine a današnja datira iz 1795. godine i jedna je od najstarijih crkva ovog tipa u Srbiji. Ostalo je zabeleženo da je prota Melentije Pavlović u ovoj crkvi pričestio učesnike Drugog Srpskog ustanka 1815. godine.

Crkva brvnara u Takovu (Gornji Milanovac) - 1

Crkva brvnara u Takovu (Gornji Milanovac) - 2

Crkva brvnara u Takovu (Gornji Milanovac) - 3

Za SRPSKU TELEVIZIJU USA priredila: Nadica Janić 

Veza: STV USA 2017.

Objavljeno: Sajt "Poreklo" - Forum